بسم الله الرحمن الرحیم
پیوست شماره ۱
ویژهنامه اربعین
از راهپیمایی تا راهحل؛ اربعین، الگوی فناوری اجتماعی و اکوسیستم نوآوری مردمی
مقدمه
اربعین، تنها یک رویداد بزرگ آیینی نیست؛ بلکه جلوهای کمنظیر از توان جامعه در سازماندهی، همدلی، همکاری و خدمترسانی در مقیاسی گسترده است.
هر سال میلیونها انسان با زبانها، فرهنگها، ملیتها و توانمندیهای متفاوت، در مسیری مشترک گرد هم میآیند و بدون آنکه یک ساختار متمرکز و واحد، تمامی اجزای این حرکت را مدیریت کند، شبکهای بزرگ از خدمت، اعتماد، مشارکت و همافزایی شکل میگیرد.
در طول این مسیر، هزاران موکب، گروه مردمی، مجموعه فرهنگی، نهاد خدماتی و شبکه داوطلبانه، بخشی از نیازهای زائران را شناسایی و برای رفع آن اقدام میکنند. هر مجموعه، مسئولیتی را بر عهده میگیرد و در عین حفظ هویت و استقلال خود، در تحقق یک هدف مشترک مشارکت میکند.
این ویژگی، اربعین را به نمونهای ارزشمند از فناوری اجتماعی تبدیل میکند.
اربعین؛ الگویی از فناوری اجتماعی
فناوری اجتماعی، تنها به ابزارهای دیجیتال محدود نیست؛ بلکه مجموعهای از روشها، الگوها، سازوکارها و نوآوریهایی است که ظرفیت مردم و جامعه را برای حل مسائل، افزایش همکاری، ایجاد اعتماد و خلق ارزش عمومی به کار میگیرد.
در اربعین، فناوری اجتماعی در قالب شبکههای مردمی، اعتماد اجتماعی، مشارکت داوطلبانه، تقسیم کار، مسئولیتپذیری، خدمترسانی و همافزایی ظهور پیدا میکند.
اربعین به ما نشان میدهد که حل مسائل بزرگ، همواره به ایجاد ساختارهای بزرگ و متمرکز وابسته نیست؛ گاهی یک هدف مشترک، یک شبکه گسترده و اعتماد متقابل میتواند ظرفیتهایی ایجاد کند که فراتر از توان مجموعههای منفرد باشد.
دانشگاه آزاد اسلامی؛ یک شبکه ملی برای حل مسئله
این درس، برای دانشگاه آزاد اسلامی اهمیت ویژهای دارد.
دانشگاه آزاد اسلامی نیز یک شبکه گسترده و ملی است؛ شبکهای از استانها، واحدهای دانشگاهی، اعضای هیئت علمی، پژوهشگران، دانشجویان، فارغالتحصیلان، مراکز تحقیقاتی، آزمایشگاهها، سراهای نوآوری، مراکز رشد، پارکهای علم و فناوری و شرکتهای دانشبنیان.
اما گستردگی، بهتنهایی مزیت نیست. مزیت واقعی زمانی ایجاد میشود که اجزای این شبکه، در چارچوب یک مأموریت مشترک، با یکدیگر ارتباط برقرار کنند و ظرفیتهای خود را برای حل مسائل کشور همافزا سازند.
همانگونه که در اربعین، هر موکب با حفظ هویت و استقلال خود، بخشی از یک حرکت بزرگ را پیش میبرد، هر استان و واحد دانشگاهی نیز میتواند با تکیه بر مزیتها و ظرفیتهای منطقهای خود، مسئولیت بخشی از مأموریتهای ملی دانشگاه را بر عهده گیرد.
در این الگو، ستاد نقش تسهیلگر، جهتدهنده و شبکهساز را ایفا میکند؛ استانها نقش هماهنگکننده و پیشران منطقهای دارند؛ و واحدها، مراکز تحقیقاتی، آزمایشگاهها و مجموعههای فناورانه، بهعنوان گرههای فعال شبکه، راهحلهای متناسب با مسائل و ظرفیتهای محلی را توسعه میدهند.
نوآوری؛ فراتر از محصول و اختراع
اربعین همچنین به ما میآموزد که نوآوری، تنها تولید محصول یا ثبت اختراع نیست. نوآوری میتواند در شیوه سازماندهی مردم، طراحی خدمات، ایجاد اعتماد، تسهیل همکاری و پاسخگویی به نیازهای واقعی جامعه نیز شکل بگیرد.
این همان مسیری است که دانشگاه مأموریتگرا و مسئلهمحور باید طی کند.
دانشگاه باید علاوه بر توسعه فناوریهای فنی و صنعتی، به توسعه فناوریهای اجتماعی نیز توجه کند؛ فناوریهایی که بتوانند مسائل پیچیده جامعه را از طریق مشارکت مردم، همکاری میان نهادها، شبکهسازی و نوآوری حل کنند.
از این منظر، اربعین میتواند به یک «آزمایشگاه زنده نوآوری اجتماعی» تبدیل شود؛ بستری برای مطالعه، مستندسازی و توسعه راهحلهای نوآورانه در حوزههای زیر:
- مدیریت جمعیت و ارائه خدمات گسترده
- شبکههای داوطلبانه و مشارکت مردمی
- سلامت و خدمات درمانی
- حملونقل و جابهجایی
- مدیریت پسماند و حفاظت از محیطزیست
- اسکان و خدمات رفاهی
- ارتباطات و فناوریهای دیجیتال
- خدمات فرهنگی و آموزشی
- امنیت و تابآوری اجتماعی
اقتصاد مردمی و مشارکت اجتماعی
دانشگاه آزاد اسلامی میتواند با ایجاد شبکهای از پژوهشگران، فناوران، دانشجویان و مراکز نوآوری، تجربه اربعین را مطالعه و به دانش، فناوری و راهحلهای قابل استفاده برای جامعه تبدیل کند.
هدف، صرفاً پژوهش درباره اربعین نیست؛ بلکه بهرهگیری از منطق اجتماعی اربعین برای طراحی مدلهای جدید همکاری، شبکهسازی و حل مسئله است.
اگر بتوانیم اعتماد، مشارکت، خدمت، مسئولیتپذیری و همافزایی موجود در اربعین را به زبان علم، فناوری و نوآوری ترجمه کنیم، ظرفیتهای تازهای برای حل مسائل کشور ایجاد خواهد شد.
پیام ویژهنامه
پیام این ویژهنامه برای تمامی اجزای اکوسیستم تحقیقات، فناوری و نوآوری دانشگاه آزاد اسلامی روشن است:
هر استان، یک گره فعال در شبکه ملی نوآوری؛ هر واحد، یک مسئلهحلکن؛ هر مرکز، یک بستر خلق راهحل؛ و همه اجزا، هممسیر در تحقق مأموریتهای دانشگاه.
اربعین به ما میآموزد که حرکتهای بزرگ، از همافزایی ظرفیتهای کوچک شکل میگیرند.
دانشگاه نیز زمانی اثرگذار خواهد بود که ظرفیتهای پراکنده خود را در یک شبکه مأموریتگرا، مسئلهمحور و نوآور سازماندهی کند.
پیام ویژه اربعین
«اربعین، فناوری اجتماعی همدلی، اعتماد و خدمت است؛ دانشگاه مأموریتگرا میتواند با الهام از این الگو، ظرفیتهای پراکنده علمی و فناورانه را در یک شبکه همافزا برای حل مسائل کشور به حرکت درآورد.»
شعار ویژهنامه
«از اربعین میآموزیم؛ با علم و فناوری حل مسئله میکنیم؛ و با شبکهسازی، آینده را میسازیم.»
پیوست شماره ۲
اقدامات پیشنهادی ویژه اربعین
مخاطبان
رؤسای محترم دانشگاه آزاد اسلامی استانها
مدیران محترم اکوسیستم تحقیقات، فناوری و نوآوری استانها
الف) اقدامات پیشنهادی برای رؤسای محترم استانها
۱. شناسایی و مستندسازی یک تجربه موفق فناوری اجتماعی
هر استان، حداقل یک تجربه موفق محلی یا منطقهای در زمینه مشارکت مردم، همکاری اجتماعی، خدمترسانی داوطلبانه یا حل مسئله جمعی را شناسایی و مستندسازی کند.
تجربه منتخب میتواند مرتبط با حوزههایی از جمله موارد زیر باشد:
- مشارکتهای مردمی
- فعالیتهای داوطلبانه
- خدمات اجتماعی و عامالمنفعه
- حل مسائل محلی
- همکاری میان دانشگاه، مردم و نهادهای اجرایی
- ابتکارات فرهنگی و اجتماعی
- شبکهسازی و همافزایی منطقهای
۲. تشکیل «شبکه نوآوری اجتماعی استان»
با بهرهگیری از ظرفیت دانشگاه و تعامل با بازیگران منطقهای، زمینه ایجاد یا تقویت شبکهای میان مجموعههای زیر فراهم شود:
- واحدهای دانشگاهی و مراکز آموزشی
- اعضای هیئت علمی، پژوهشگران و دانشجویان
- نهادهای عمومی و دستگاههای اجرایی
- تشکلهای مردمی و گروههای جهادی
- سازمانهای مردمنهاد
- صنعت و بخش خصوصی
- شرکتهای دانشبنیان و مجموعههای فناور
- مراکز نوآوری، مراکز رشد و پارکهای علم و فناوری
هدف از تشکیل این شبکه، شناسایی مسائل اولویتدار، تجمیع ظرفیتها، طراحی راهحلهای نوآورانه و توسعه همکاریهای اجتماعی و فناورانه است.
۳. تعریف یک مسئله اجتماعی اولویتدار
هر استان، حداقل یک مسئله مهم و اولویتدار منطقه را با مشارکت دانشگاه، دستگاههای اجرایی، نهادهای عمومی و گروههای مردمی شناسایی و برای حل آن، یک پروژه مشترک فناورانه و اجتماعی تعریف کند.
پروژه منتخب میتواند در حوزههایی مانند موارد زیر باشد:
- آب و محیطزیست
- مدیریت پسماند
- آسیبهای اجتماعی
- سلامت و رفاه اجتماعی
- اشتغال و توانمندسازی
- توسعه روستایی و منطقهای
- خدمات شهری
- آموزش و مهارتآموزی
- تابآوری اجتماعی
- مشارکت و سرمایه اجتماعی
ب) اقدامات پیشنهادی برای مدیران اکوسیستم تحقیقات، فناوری و نوآوری
۱. طراحی و ایجاد «آزمایشگاه نوآوری اجتماعی»
با استفاده از ظرفیت واحدهای دانشگاهی، مراکز تحقیقاتی، سراهای نوآوری، مراکز رشد و سایر اجزای اکوسیستم، بستری برای انجام فعالیتهای زیر طراحی یا تقویت شود:
- مطالعه و تحلیل مسائل اجتماعی
- شناسایی نیازهای واقعی جامعه
- طراحی و توسعه راهحلهای نوآورانه
- انجام آزمایشهای میدانی
- ارزیابی اثربخشی راهحلها
- توسعه و گسترش الگوهای موفق
- مستندسازی و انتقال تجربه
۲. مستندسازی تجربهها و نوآوریهای اربعین
تجربهها و نوآوریهای مردمی مرتبط با اربعین، بهویژه در حوزههای زیر، شناسایی و مستندسازی شود:
- مدیریت و هدایت جمعیت
- سازماندهی شبکههای داوطلبانه
- خدمات سلامت و درمان
- حملونقل و جابهجایی
- اسکان و خدمات رفاهی
- مدیریت پسماند و محیطزیست
- خدمات فرهنگی و آموزشی
- ارتباطات و فناوریهای دیجیتال
- تأمین و توزیع خدمات
- تابآوری و پشتیبانی اجتماعی
۳. توسعه راهحلهای فناورانه مورد نیاز رویدادهای بزرگ مردمی
با بهرهگیری از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان، هستههای فناور، پژوهشگران و دانشجویان، زمینه طراحی و توسعه راهحلهای مورد نیاز رویدادهای بزرگ مردمی فراهم شود؛ از جمله:
- سامانههای مدیریت و پایش جمعیت
- خدمات هوشمند زائر
- سامانههای اطلاعرسانی و راهنمایی
- فناوریهای سلامت و خدمات درمانی
- سامانههای مدیریت پسماند
- راهحلهای حملونقل هوشمند
- سامانههای ساماندهی خدمات داوطلبانه
- فناوریهای ارتباطی و خدمات دیجیتال
- سامانههای مدیریت منابع و توزیع خدمات
- راهحلهای ارتقای ایمنی و تابآوری
۴. ایجاد و حمایت از تیمهای میانرشتهای
تیمهای تخصصی و میانرشتهای با مشارکت دانشجویان، اعضای هیئت علمی، پژوهشگران و فناوران در حوزههای زیر تشکیل یا تقویت شوند:
- مهندسی و فناوری
- علوم انسانی و اجتماعی
- مدیریت و اقتصاد
- پزشکی و علوم سلامت
- فناوری اطلاعات و ارتباطات
- محیطزیست
- طراحی، هنر و رسانه
این تیمها با رویکرد مسئلهمحور، مأموریت خواهند داشت
ج) خروجی مورد انتظار
هر استان، با مشارکت اجزای اکوسیستم تحقیقات، فناوری و نوآوری و با توجه به ظرفیتها، مزیتها و مسائل اولویتدار منطقه، حداقل یک «طرح فناوری اجتماعی و نوآوری مردمی» تدوین کند.
طرح پیشنهادی ترجیحاً شامل موارد زیر باشد:
عنوان طرح
شرح مسئله و ضرورت اجرای طرح
جامعه هدف و ذینفعان
ظرفیتها و مزیتهای منطقهای
بازیگران و شرکای اجرایی
راهحل علمی، فناورانه و اجتماعی پیشنهادی
نقش دانشگاه و واحدهای دانشگاهی
برنامه اجرایی و زمانبندی
خروجیها و نتایج مورد انتظار
شاخصهای ارزیابی و سنجش اثربخشی
برآورد منابع و الزامات اجرایی
برنامه توسعه، تعمیم یا تجاریسازی راهحل در صورت امکان
جمعبندی
هر استان، یک گره فعال در شبکه ملی نوآوری؛ هر واحد، یک مسئلهحلکن؛ هر مرکز، یک بستر خلق راهحل؛ و همه اجزا، هممسیر در تحقق مأموریتهای دانشگاه.
شعار ویژهنامه
«از اربعین میآموزیم؛ با علم و فناوری حل مسئله میکنیم؛ و با شبکهسازی، آینده را میسازیم.»
دیدگاه خود را بنویسید