یادداشت آموزشی هفته دوم
در هفته نخست، درباره ضرورت تحول در دانشگاه و حرکت به سمت دانشگاه اثرگذار سخن گفتیم. این هفته میخواهیم به یک پرسش بنیادی پاسخ دهیم:
آیا دانشگاه مجموعهای از واحدها، دانشکدهها، مراکز تحقیقاتی و شرکتهای فناور است یا یک شبکه بزرگ برای حل مسائل کشور؟
اگر دانشگاه را صرفاً مجموعهای از اجزای مستقل بدانیم، هر واحد مسیر خود را خواهد رفت، هر مرکز تحقیقاتی موضوع خود را دنبال خواهد کرد و هر سرای نوآوری بر اساس علایق محلی عمل خواهد نمود. نتیجه چنین وضعیتی، پراکندگی منابع، تکرار فعالیتها و کاهش اثرگذاری خواهد بود.
اما اگر دانشگاه را یک شبکه مأموریتمحور بدانیم، همه اجزا در راستای اهداف مشترک حرکت خواهند کرد و ظرفیتهای متنوع دانشگاه در یک جهت همافزا خواهند شد.
امروز مهمترین دانشگاههای اثرگذار دنیا فعالیتهای خود را نه صرفاً بر اساس رشتهها و ساختارهای سازمانی، بلکه بر اساس مأموریتهایی سازماندهی میکنند که به حل مسائل بزرگ جامعه، اقتصاد، صنعت و فناوری منجر میشود.
دانشگاه آزاد اسلامی با گستردگی کمنظیر خود، این فرصت را دارد که به بزرگترین شبکه حل مسئله کشور تبدیل شود. تحقق این هدف نیازمند آن است که هر استان مزیتهای راهبردی خود را بشناسد، هر واحد دانشگاهی مسائل واقعی منطقه خود را شناسایی کند و تمامی ظرفیتهای پژوهشی، فناورانه و نوآورانه در خدمت حل این مسائل قرار گیرند.
در این نگاه، پژوهش پایان راه نیست؛ آغاز مسیر اثرگذاری است. فناوری محصول جانبی دانشگاه نیست؛ یکی از ابزارهای اصلی تحقق مأموریتهاست. نوآوری نیز فعالیتی مستقل از دانشگاه نیست؛ بلکه سازوکار تبدیل دانش به ارزش و اثر اجتماعی و اقتصادی است.
حرکت به سوی دانشگاه مأموریتگرا مستلزم آن است که هر بخش دانشگاه جایگاه خود را در زنجیره خلق اثر بشناسد. مراکز تحقیقاتی باید تولیدکننده دانش باشند، آزمایشگاهها زیرساخت حل مسئله را فراهم کنند، مراکز رشد توسعه کسبوکارهای فناور را دنبال نمایند، سراهای نوآوری مسیر توسعه فناوری را هموار سازند و ارتباط با صنعت، مسائل واقعی جامعه و اقتصاد را به دانشگاه منتقل کند.
در این مرحله، هدف انتخاب یا نهاییسازی مأموریتها نیست؛ بلکه هدف، شناخت مزیتها، ظرفیتها، فرصتها و مسائل در سطوح مختلف دانشگاه و استان است تا در گام بعد بتوان مأموریتهای دانشگاه را بر پایه واقعیتها و قابلیتهای موجود طراحی کرد.
شایدمهمترین پرسش این هفته این باشد:
اگر دانشگاه آزاد اسلامی بخواهد طی پنج سال آینده به اثرگذارترین شبکه دانشگاهی کشور تبدیل شود، هر استان و هر واحد چه ظرفیتها و چه فرصتهایی برای ایفای نقش در این مسیر در اختیار دارد؟
شناخت دقیق پاسخ این پرسش، نقطه آغاز طراحی مأموریتهای آینده دانشگاه خواهد بود.
اندیشه هفته
«اثرگذاری زمانی آغاز میشود که فعالیتها در خدمت یک مأموریت مشترک قرار گیرند.»
اقدامات هفته دوم
معماری نقشها در دانشگاه مأموریتگرا
در رویکرد جدید حوزه تحقیقات، فناوری و نوآوری، دانشگاه مجموعهای از فعالیتهای مستقل نیست، بلکه شبکهای از اجزای همافزا برای حل مسائل کشور و خلق اثر اجتماعی، اقتصادی و فناورانه است.
در این معماری:
- ستاد معاونت تحقیقات، فناوری و نوآوری: تنظیمگر، سیاستگذار و هدایتکننده مأموریتها
- استان: رهبر شناسایی مزیتها، ظرفیتها و مسائل اولویتدار
- واحد دانشگاهی: شناسایی و حل مسائل منطقهای
- مرکز تحقیقاتی: تولید دانش و راهکارهای علمی
- مرکز خدمات آزمایشگاهی: زیرساخت پشتیبان حل مسئله
- سرای نوآوری: توسعه فناوری و نوآوری
- مرکز رشد: توسعه کسبوکارهای فناور
- ارتباط با صنعت و جامعه: کشف و تجمیع مسائل واقعی
- اعضای هیئت علمی و پژوهشگران: توسعه راهحلهای علمی و فناورانه
- دانشجویان: مشارکت در شناسایی و حل مسائل واقعی
هدف هفته دوم، شناسایی مزیتها، ظرفیتها و مسائل است تا زمینه لازم برای طراحی مأموریتهای دانشگاه در هفتههای آینده فراهم شود.
۱. رؤسای استانها
نقش: رهبر شناسایی مزیتها و مسائل راهبردی استان
اقدامات:
- شناسایی ۳ تا ۵ مزیت راهبردی استان.
- شناسایی مهمترین مسائل و چالشهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، زیستمحیطی، صنعتی و فناورانه استان.
- شناسایی فرصتهای ملی که استان میتواند با اتکا به ظرفیتهای خود در تحقق آنها نقشآفرینی کند.
- تشکیل کارگروه استانی «مزیتها، ظرفیتها و مسائل».
- جمعبندی ظرفیتهای دانشگاه آزاد اسلامی در سطح استان.
۲. رؤسای واحدهای دانشگاهی
نقش: شناسایی و تبیین مسائل واقعی منطقه
اقدامات:
- احصای مسائل و چالشهای اصلی منطقه تحت پوشش واحد.
- شناسایی نیازهای صنعت، جامعه، بخش خصوصی و دستگاههای اجرایی منطقه.
- شناسایی ظرفیتهای علمی، پژوهشی و فناورانه واحد.
- تعیین حوزههایی که واحد میتواند در آنها اثرگذاری بیشتری داشته باشد.
- ارائه گزارش تحلیلی از مسائل منطقهای به استان.
۳. معاونان پژوهش و فناوری
نقش: ایجاد بانک دانشی مسائل و ظرفیتها
اقدامات:
- ایجاد بانک مسائل منطقهای و استانی.
- دستهبندی مسائل بر اساس حوزههای موضوعی.
- بررسی میزان همراستایی فعالیتهای پژوهشی جاری با مسائل واقعی.
- شناسایی ظرفیتهای پژوهشی قابل بهرهبرداری در آینده.
۴. مدیران ارتباط با صنعت و جامعه
نقش: کشف مسائل واقعی و نیازهای محیط بیرونی
اقدامات:
- شناسایی حداقل ۲۰ مسئله و نیاز اولویتدار صنایع و دستگاههای اجرایی استان.
- برگزاری جلسات یا مصاحبههای هدفمند با ذینفعان.
- تهیه بانک مسائل واقعی صنعت و جامعه.
- ارائه گزارش تحلیلی از نیازهای احصاشده.
۵. مراکز تحقیقاتی
نقش: تولید دانش برای حل مسائل
اقدامات:
- ارزیابی میزان ارتباط فعالیتهای فعلی مرکز با مسائل واقعی استان.
- شناسایی حوزههایی که مرکز میتواند در آینده نقش مؤثرتری ایفا کند.
- پیشنهاد جهتگیریهای پژوهشی متناسب با مزیتها و مسائل استان.
- معرفی ظرفیتهای علمی و تخصصی مرکز.
۶. مراکز خدمات آزمایشگاهی و کارگاههای تخصصی
نقش: زیرساخت پشتیبان حل مسئله
اقدامات:
- احصای ظرفیتهای آزمایشگاهی قابل استفاده در حل مسائل استان.
- شناسایی خدمات تخصصی قابل ارائه به صنعت و جامعه.
- شناسایی کمبودهای زیرساختی و تجهیزاتی.
- ارائه پیشنهاد برای ارتقای نقش آزمایشگاهها در حل مسائل واقعی.
۷. سراهای نوآوری و مراکز رشد
نقش: توسعه فناوری و کسبوکارهای مسئلهمحور
اقدامات:
- شناسایی ظرفیتهای فناورانه مرتبط با مزیتها و مسائل استان.
- تعیین حوزههای اولویتدار برای جذب و حمایت تیمها و شرکتها.
- بررسی میزان انطباق فعالیتهای فعلی با نیازهای واقعی منطقه.
- ارائه پیشنهاد برای تمرکز فعالیتها بر مسائل اولویتدار.
۸. اعضای هیئت علمی
نقش: پیوند دانش تخصصی با مسائل واقعی
اقدامات:
- معرفی حوزه تخصصی و ظرفیتهای علمی خود.
- تبیین ارتباط حوزه تخصصی با مسائل واقعی جامعه و صنعت.
- پیشنهاد حداقل یک مسئله قابل حل در حوزه تخصصی.
- معرفی ظرفیتهای پژوهشی قابل بهرهبرداری.
۹. دانشجویان فناور و پژوهشگران جوان
نقش: مشاهدهگر و حلکننده مسائل آینده
اقدامات:
- شناسایی یک مسئله واقعی در محیط پیرامونی.
- گفتوگو با بهرهبرداران یا ذینفعان مرتبط.
- ارائه ایده اولیه برای حل مسئله.
- مستندسازی مسئله و ابعاد آن.
خروجی مورد انتظار پایان هفته دوم
هر استان حداکثر یک گزارش پنجصفحهای تهیه و به معاونت تحقیقات، فناوری و نوآوری ارسال نماید که شامل:
1. مزیتهای راهبردی استان؛
2. مسائل و چالشهای اولویتدار استان؛
3. فرصتهای ملی قابل پیگیری با اتکا به ظرفیتهای استان؛
4. ظرفیتهای علمی، پژوهشی، فناورانه و آزمایشگاهی دانشگاه آزاد اسلامی در استان؛
5. پیشنهادهای اولیه برای حوزههای مأموریتی استان.
این گزارش مبنای ورود به هفته سوم و طراحی معماری مأموریتهای استانی و توزیع نقش واحدها در تحقق آنها خواهد بود.
